PDA

View Full Version : Cách tốc ký chữ Việt



tubinhtran
18-01-2010, 04:41 PM
Tác giả: Trần Tư Bình (http://www.linkedin.com/pub/tu-binh-tran-tr%E1%BA%A7n-t%C6%B0-b%C3%ACnh/26/314/a20)


A. Giới thiệu
B. Cách tốc ký
C. Hai đoạn thơ viết bằng chữ tốc ký
D. Lời cuối


A. GIỚI THIỆU

Bài này trình bày một cách tốc ký có hệ thống cho chữ Việt. Chúng hữu ích cho việc:
- “Chat” trên mạng, viết tin nhắn ở điện thoại di động, v.v…
- Cài đặt vào trang “Gõ Tắt” ở các bộ gõ chữ Việt để khi gõ chữ tốc ký mà máy tính vẫn hiện ra chữ Việt trọn vẹn (hiện được tích hợp trong WinVNKey).
- Gợi một số ý cho việc cải tiến chữ quốc ngữ nếu có.

B. CÁCH TỐC KÝ

Xin đọc các qui ước tốc ký từ trên xuống dưới vì chúng có quan hệ nối tiếp. Cũng xin đọc các ví dụ để dễ nhớ các qui ước tốc ký.

1. Dấu sắc ở vần ngược :(1 qui ước)

Vần ngược là vần chỉ có dấu sắc hoặc dấu nặng (Vd: oc, ach, up, ơt, …). Đọc vần ngược chưa có dấu, nghe giống như đọc vần ngược có dấu sắc, như: oc-óc, ach–ách, up-úp, ơt-ớt, ….
Do đó, một qui ước cần nhớ là:

• Bỏ bớt dấu sắc ở vần ngược …… Vd: bưc = bức, nup = núp, trot lọt = trót lọt.

2. Y và Uy :(3 qui ước)

• I thay Y …… Vd: i tá = y tá, lí trí = lý trí.
• Ngoại trừ: Vần AY, ÂY vẫn là AY, ÂY …… Vd: ngày ấy = ngày ấy.

• Y thay UY …… Vd: thý = thúy, byt = buýt, lỵ = lụy.

3. Phụ âm đầu chữ (9 qui ước):

• F thay PH …… Vd: fải = phải.

• C thay K …… Vd: cẻ = kẻ, cể = kể, cín = kín.
• K thay KH …… Vd: ki kó kăn = khi khó khăn.

• Z thay D …… Vd: zì = dì, zo zự = do dự.
• D thay Đ …… Vd: di dâu dó = đi đâu đó.
• J thay GI …… Vd: já jì = giá gì, jữ jìn = giữ gìn, zù jì = dù gì.

• G thay GH …… Vd: ge = ghe, gế = ghế, gì = ghì.
• NG thay NGH …… Vd: nge = nghe, ngề = nghề, ngĩ = nghĩ.
• Q thay QU …… Vd: qay = quay, qên = quên, qệt = quệt.

4. Phụ âm cuối chữ: (3 qui ước)

• G thay NG …… Vd: xoog = xoong, trôg mog = trông mong.
• H thay NH …… Vd: hoàh = hoành, huêh = huênh, qah = quanh.
• K thay CH …… Vd: hoạk = hoạch, nguệk = nguệch, tak bạk = tách bạch.

5. Vần “Nguyên âm ghép + chữ cái” :(17 qui ước + 1 ngoại lệ)

Đây là phần mới lạ. Nó trình bày cách tốc ký có hệ thống cho 52 vần, vốn có 3 hoặc 4 chữ cái, xuống còn 2 chữ cái mỗi vần.

Tiếng Việt hiện có tất cả 57 vần “Nguyên âm ghép + chữ cái”.
Trong đó, 5 vần: oong, oanh, uênh, oach, uêch đã được tốc ký là: oog, oah, uêh, oak, uêk như vừa trình bày ở trên (xem ví dụ phần B.4).

Còn lại 52 vần:
- OĂ: … oăt, oăc, oăn, oăm, oăng.
- UÂ: … uât, uân, uâng, uây.
- OE: … oet, oen, oem, oeo.
- IÊ: … iêt, iêp, iêc, iên, iêm, iêng, iêu.
- YÊ: … yêt, yên, yêm, yêng, yêu.
- OA: … oat, oap, oac, oan, oam, oang, oai, oay, oao.
- UƠ: … uơt, uơn.
- UÔ: … uôt, uôc, uôn, uôm, uông, uôi.
- ƯƠ: … ươt, ươp, ươc, ươn, ươm, ương, ươi, ươu.
- UYÊ: … uyêt, uyên.

Trong đó có:
- Các nguyên âm ghép: OĂ, UÂ, OE, IÊ hay YÊ, OA, UƠ, UÔ, ƯƠ, UYÊ.
- Các chữ cái cuối: T, P, C _ N, M, NG _ I , Y _ O , U.

52 vần nầy được tốc ký còn 2 chữ cái cho mỗi vần, bằng cách:
- Rút gọn nguyên âm ghép còn một nguyên âm. Và
- Thay chữ cái cuối bằng một chữ cái khác.

Rút gọn nguyên âm ghép còn một nguyên âm. Có 9 qui ước và 1 ngoại lệ:

• Ă thay OĂ
• Â thay UÂ
• E thay OE
• I thay IÊ hay YÊ
• O thay OA ………… (Ngoại lệ: A thay OA, cho vần “oay”)
• Ơ thay UƠ
• U thay UÔ
• Ư thay ƯƠ
• Y thay UYÊ

Thay chữ cái cuối bằng một chữ cái khác. Có 8 qui ước:

• D thay T
• F thay P
• S thay C

• L thay N
• V thay M
• Z thay NG

• J thay I, Y
• W thay O, U

Ráp 9 nguyên âm rút gọn vào 8 chữ cái cuối khác, ta tốc ký được 52 vần trên mỗi vần chỉ còn 2 chữ cái, như sau:
(Như vậy, chỉ cần nhớ 17 qui ước trên, ta dễ dàng nhớ được 52 vần tốc ký nầy)

- ĂD, ĂS, ĂL, ĂV, ĂZ … (oăt, oăc, oăn, oăm, oăng).
- ÂD, ÂL, ÂZ, ÂJ … (uât, uân, uâng, uây).
- ED, EL, EV, EW … (oet, oen, oem, oeo).
- ID, IF, IS, IL, IV, IZ, IW … (iêt, iêp, iêc, iên, iêm, iêng, iêu).
- ID, IL, IV, IZ, IW … (yêt, yên, yêm, yêng, yêu).
- OD, OF, OS, OL, OV, OZ, OJ, AJ, OW … (oat, oap, oac, oan, oam, oang, oai, oay, oao).
- ƠD, ƠL … (uơt, uơn).
- UD, US, UL, UV, UZ, UJ … (uôt, uôc, uôn, uôm, uông, uôi).
- ƯD, ƯF, ƯS, ƯL, ƯV, ƯZ, ƯJ, ƯW … (ươt, ươp, ươc, ươn, ươm, ương, ươi, ươu).
- YD, YL … (uyêt, uyên).

Sau đây là các ví dụ cho 52 vần tốc ký. Các ví dụ tổng hợp tất cả qui ước tốc ký ở các phần trên để cho thấy nhiều chữ Việt được tốc ký rất gọn:

- ĂD = oăt …… Vd: ngăd = ngoắt, ngặd = ngoặt.
- ĂS = oăc …… Vd: hặs = hoặc, ngăs = ngoắc.
- ĂL = oăn …… Vd: xăl = xoăn.
- ĂV = oăm …… Vd: kăv = khoăm.
- ĂZ = oăng …… Vd: hẵz = hoẵng, kắz = khoắng. (5)

- ÂD = uât …… Vd: kâd = khuất, lậd = luật.
- ÂL = uân …… Vd: kâl = khuân, tầl = tuần.
- ÂZ = uâng …… Vd: bâg kâz = bâng khuâng.
- ÂJ = uây …… Vd: kây kỏa = khuây khỏa. (4+5=9)

- ED = oet …… Vd: ked = khoét, lòe lẹd = lòe loẹt.
- EL = oen …… Vd: hel = hoen.
- EV = oem …… Vd: ngev ngév = ngoem ngoém.
- EW = oeo …… Vd: ngẻw = ngoẻo. (4+9=13)

- ID = iêt, yêt …… Vd: fịd = phiệt, id = yết, kid = khiết, zịd = diệt
- IF = iêp ...... Vd: dịf = điệp, kif = khiếp, ngịf = nghiệp, zịf = diệp.
- IS = iêc …… Vd: tis = tiếc, vịs = việc.
- IL = iên, yên …… Vd: fil = phiên, íl = yến, qil = quyên, tìl = tiền.
- IV = iêm, yêm …… Vd: fív = phiếm, ỉv = yểm, ngiv = nghiêm.
- IZ = iêng, yêng …… Vd: iz = yêng, jíz = giếng, ngiz = nghiêng.
- IW = iêu, yêu …… Vd: fíw = phiếu, íw = yếu, nhìw dìw = nhiều điều. (12+13=25)

- OD = oat …… Vd: kod = khoát, lọd = loạt.
- OF = oap …… Vd: ngof = ngoáp.
- OS = oac …… Vd: kos = khoác, tọs = toạc.
- OL = oan …… Vd: hòl tòl = hoàn toàn, kol = khoan.
- OV = oam …… Vd: ngọv = ngoạm.
- OZ = oang …… Vd: hòz = hoàng, kỏz = khoảng.
- OJ = oai …… Vd: kój = khoái, ngòj = ngoài.
- Ngoại lệ: AJ = oay …… Vd: laj haj = loay hoay.
- OW = oao …… Vd: ngow = ngoao. (9+25=34)

- ƠD = uơt …… Vd: hợd = huợt.
- ƠL = uơn …… Vd: hỡl = huỡn. (2+34=36)

- UD = uôt …… Vd: nud = nuốt, rụd = ruột.
- US = uôc …… Vd: cus = cuốc, thụs = thuộc.
- UL = uôn …… Vd: kul = khuôn, lul = luôn, múl = muốn.
- UV = uôm …… Vd: lụv thụv = luộm thuộm, nhúv = nhuốm.
- UZ = uông …… Vd: úz = uống.
- UJ = uôi …… Vd: cúj = cuối. (6+35=42)

- ƯD = ươt …… Vd: lưd = lướt, lựd = lượt.
- ƯF = ươp …… Vd: cưf = cướp.
- ƯS = ươc …… Vd: dựs = được, fưs = phước, zựs = dược.
- ƯL = ươn …… Vd: lựl = lượn.
- ƯV = ươm …… Vd: bưv bứv = bươm bướm.
- ƯZ = ương …… Vd: fưz = phương, gưz = gương.
- ƯJ = ươi …… Vd: tưj cừj = tươi cười.
- ƯW = ươu …… Vd: rựw = rượu. (8+42=50)

- YD = uyêt …… Vd: kyd = khuyết, tyd = tuyết, tỵd = tuyệt.
- YL = uyên …… Vd: kyl = khuyên, lýl = luyến. (2+50=52)

C. HAI ĐOẠN THƠ VIẾT BẰNG CHỮ TỐC KÝ

Một khi nhớ được toàn bộ qui ước tốc ký (33 qui ước + 1 ngoại lệ) và hiểu các ví dụ ở trên, ta dễ dàng hiểu hai đoạn thơ viết bằng chữ tốc ký sau đây.

• Đoạn đầu bài thơ “Ông đồ” của Vũ Đình Liên viết bằng chữ tốc ký:
Mỗi năm hoa dào nở
Mỗi năm hoa đào nở
Lại thấy ôg dồ jà
Lại thấy ông đồ già
Bày mực tàu, jấy dỏ
Bày mực tàu, giấy đỏ
Bên fố dôg ngừj qa
Bên phố đông người qua

Bao nhiw ngừj thuê vid
Bao nhiêu người thuê viết
Tấm tăc ngợi ken tài
Tấm tắc ngợi khen tài
“Hoa tay thảo nhữg net
“Hoa tay thảo những nét
Như fựz múa rồg bay”
Như phượng múa rồng bay”

• Đoạn đầu “Truyện Kiều” của thi hào Nguyễn Du viết bằng chữ tốc ký:
Trăm năm trog cõi ngừj ta
Trăm năm trong cõi người ta
Chữ tài chữ mệh kéo là get nhau
Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau
Trải qa một cụs bể zâu
Trải qua một cuộc bể dâu
Nhữg dìw trôg thấy mà dau dớn lòg
Những điều trông thấy mà đau đớn lòng
Lạ jì bỉ săc tư fog
Lạ gì bỉ sắc tư phong
Trời xah qen thói má hồg dáh gen
Trời xanh quen thói má hồng đánh ghen
Cảo thơm lần jở trưs dèn
Cảo thơm lần giở trước đèn
Fog tìh cổ lục còn trỳl sử xah
Phong tình cổ lục còn truyền sử xanh

D. LỜI CUỐI

• Cách tốc ký có hệ thống và dễ nhớ nầy đã được TS. Ngô Đình Học, tác giả bộ gõ WinVNKey http://winvnkey.sf.net , tích hợp toàn bộ cách tốc ký (chỉ trừ: i = y, y = uy) vào WinVNKey, để tạo ra một phương pháp mới gõ tắt chữ Việt. Gõ chữ tốc ký mà máy tính vẫn hiện ra chữ Việt trọn vẹn. Muốn dùng nó, chỉ cần nhớ cách tốc ký của bài này, hạ tải WinVNKey và bật vài tùy chọn theo hướng dẫn.

Ước tính tiết kiệm khoảng 40% số phím phải gõ khi chỉ dùng duy nhất phương pháp này. Ta tiết kiệm được nhiều hơn nữa khi dùng chung phương pháp này với trang gõ tắt các từ thường dùng của riêng ta tự tạo.
Muốn dùng phương pháp này, xin đọc bài "Phương pháp mới gõ tắt chữ Việt" ở trang mạng Chữ Việt Nhanh: http://chuvietnhanh.sf.net .

• Gần đây, nhân đọc bài viết này, TS. Nguyễn Vĩnh-Tráng thấy chữ W chưa được dùng ở vị trí phụ âm đầu nên đã đề nghị dùng W thay cho hai phụ âm đầu NG và NGH (W = NG =NGH). Xin mời đọc bài “Có nên thêm phụ âm đầu W trong « Tốc Ký Chữ Việt » chăng?” của TS. Nguyễn Vĩnh-Tráng ở:
http://chuvietnhanh.sf.net/ThemPhuAmDauWTrongTocKyChuViet.htm .

• Một số tốc ký là của những người đi trước đã nêu ra khi bàn về vấn đề cải tiến chữ quốc ngữ. Sau đây là xuất xứ của chúng:
- Bỏ bớt dấu sắc ở vần ngược: Được thấy đầu tiên trong bài viết của ông Dương Tự Nguyên: Một ý kiến về sự sửa đổi chữ quốc ngữ, Văn học tạp chí, số 5, 15-10-1932, và các số tiếp theo. (trích sách Vấn đề cải tiến chữ quốc ngữ, Nxb. Văn Hóa, Hà Nội, 1961, tr.79).
- I thay Y: I thay cho y khi y là nguyên âm duy nhất trong chữ được thấy trong tự điển: Nouveau Dictionnaire Français-Annamite, Imp. de la Mission, Sài Gòn, 1922. (trích sách 100 năm phát triển tiếng Việt, Phụng Nghi, Nxb Văn Nghệ, Hoa Kỳ, 1999, tr.134).
- Y thay UY: Được thấy đầu tiên trong các tham luận của ông Nguyễn Trọng Phấn, Hoàng Tụy, Nông Ích Thùy và Phó Đức Thành, đọc tại hội nghị về ‘Vấn đề cải tiến chữ quốc ngữ ’ năm 1960 tại Hà Nội. (sđd. Vấn đề cải tiến chữ quốc ngữ, tr.309, 335, 341, 348).
- F thay PH: Đề nghị của ông Ngô quang Châu, in trong sách Chữ của dân tộc, Hà Nội, 1946, tr.122. (sđd. Vấn đề cải tiến chữ quốc ngữ, tr.62).
- C thay K: Đề nghị này của ông Ngô quang Châu, in trong sách Chữ của dân tộc, Hà Nội, 1946, tr.122. (sđd. Vấn đề cải tiến chữ quốc ngữ, tr.62).
- K thay KH: Được thấy đầu tiên ở các tham luận của ông Hoàng Tụy và ông Phó Đức Thành, đọc tại hội nghị về ‘Vấn đề cải tiến chữ quốc ngữ’, năm 1960 tại Hà Nội. (sđd. Vấn đề cải tiến chữ quốc ngữ, tr.335, 348).
- Z thay D: Đề nghị này được thấy đầu tiên trong sách của ông E.F. Aymonier, Nos transcriptions, Excursions et Reconnaissances, Saigon, 1886, tome XII. (sđd. Vấn đề cải tiến chữ quốc ngữ, tr.45).
- D thay Đ: Đề nghị này của ông Legrand de la Liraye, in trong tự điển Dictionnaire élémentaire annamite-français, Saigon, 1868, tr.3. (sđd. Vấn đề cải tiến chữ quốc ngữ, tr.43).
- J thay GI và G thay GH: Đề nghị này của ông E.F. Aymonier, in trong Nos transcriptions, Excursions et Reconnaissances, Saigon, 1886, tome XII. (sđd. Vấn đề cải tiến chữ quốc ngữ, tr.45).
- NG thay NGH: Đề nghị này xuất hiện đầu tiên năm 1906 trong bản kiến nghị của Tiểu ban nghiên cứu vấn đề chữ quốc ngữ, được Hội đồng cải lương học chính Đông-dương thông qua. Xem Conseil de perfectionnement de l’Enseignement indigène. Première session, Hanoi, 1906, tr.64. (sđd. Vấn đề cải tiến chữ quốc ngữ, tr.54).
- Q thay QU: Được thấy trong tham luận của ông Hoàng Tụy, đọc tại hội nghị về ‘Vấn đề cải tiến chữ quốc ngữ’ năm 1960 tại Hà Nội. (sđd. Vấn đề cải tiến chữ quốc ngữ, tr.335).
- Bỏ bớt N ở phụ âm cuối chữ NG và NH: Đề nghị này tuy chưa ai chính thức nêu ra nhưng lâu nay nhiều người vẫn thường bỏ bớt n ở phụ âm cuối ng và nh để viết cho nhanh.

__________________________________________________ ___________

© Trần Tư Bình (Email: tubinhtran@gmail.com, Web: Chữ Việt Nhanh http://chuvietnhanh.sf.net). (http://chuvietnhanh.sf.net%29.)

Độc giả có thể xem phiên bản bài này (có thêm hình bảng) ở 1 trong 3 đường dẫn sau:
http://chuvietnhanh.sf.net/TocKyChuViet_[BaiCoThemHinhBang].htm
http://chuvietnhanh.sf.net/TocKyChuViet_[BaiCoThemHinhBang].pdf
http://chuvietnhanh.sf.net/TocKyChuViet_[BaiCoThemHinhBang].doc

lathu
18-01-2010, 09:23 PM
Hay quá ^^ . Cám ơn bạn tubinhtran nhe!

LangDu
18-01-2010, 11:09 PM
Bạn Tư Bình rất sáng tạo. Nhưng tớ không khoái viết tốc ký vậy.

buixuanlam
02-08-2010, 04:04 AM
Trên đây là những nội dung ý tưởng đáng trân trọng, Tuy nhiên việc sử dụng là chỉ trong tốc kí thôi. Còn trong trường học và trên sách báo thì ta vẫn nên dùng cách viết truyền thống, tuy có chậm chạp trong ghi chép. Tất nhiên, như ta đã biết, chữ Việt (chữ Quốc ngữ) cũng còn nhiều vấn đề rắc rối, chưa hợp lí, mà những năm 60 của thế ki XX, các nhà ngôn ngữ học đã bàn chán chê rồi nhưng vẫn chưa ngã ngũ để đi đến thống nhất thực hiện. Riêng về môn Tốc kí, trước đây đã có người biên soạn sách giáo khoa rồi. Đó là cách sử dụng những kí hiệu là những nét gạch ngang, gạch đứng, gạch xiên, có độ dài, ngắn khác nhau... phối hợp với nhau để ghi các con chữ thành các từ, ngữ (cụm từ), câu và đoạn văn. Tuy nhiên, việc học những chữ theo kiểu tốc kí này, thật là khó, nhất là đối với những người không phải là nhà báo, phóng viên chẳng hạn,cần phải ghi chép thật nhanh (gọi là "tốc kí").
BÙI XUÂN LÂM, GV Ngữ văn.

obaasan
02-08-2010, 07:09 PM
Ngày xưa mình có học tốc ký, nhưng là những ký hiệu đơn giản (vạch ngắn dài, cong thẳng), không phải là ký hiệu la-tinh như vầy. Cũng thú vị lắm, nhưng đã không còn cần thiết với trình độ kỹ thuật hiện nay, khi mà người ta chỉ cần quay phim hoặc ghi âm để sau này mở ra nghe và viết lại bài đầy đủ. Bây giờ có dùng chăng, cũng giống một dạng mật mã mà thôi.

hongnhung
12-07-2011, 12:41 AM
Mình ngạc nhiên khi đọc những điều mà Trần Tư Bình viết ở trên, bạn quả là xó óc sáng tạo một cách kinh ngạc và cũng phải thừa nhận rằng tiếng Việt không hề đơn giản, Nhưng dù tốc ký giúp ta viết chữ nhanh hơn và khi đọc vẫn hiểu được ý của người viết nhưng đối với mình thì không hề thích tốc ký chút nào. Nếu chúng ta lạm dụng tốc ký quá nhiều sẽ có ngày viết tốc ký sẽ ăn sâu vào máu thịt, và mỗi chúng ta sẽ là lớp bụi phủ mờ đi sự trong sáng của tiếng Việt, không thể giữ gìn được nữa, cũng có nghĩa là mỗi chúng ta đã làm vẩn đục văn hóa Việt Nam.

eugene
24-07-2012, 11:32 AM
Bài của TuBinhTran lúc trước này. Cảm ơn bạn/anh/chị.