Tiếng Việt dùng trật tự từ ngữ để tạo câu. Thay đổi trật tự từ là thay đổi nghĩa của câu, làm một câu đơn giản thành rắc rối, làm một câu đúng thành câu sai hoặc ngược lại… Có thể thay đổi trật tự từ nhằm đạt một dụng ý.

Thiên biến vạn hoá

Nhà nghiên cứu Lê Văn Lý dùng năm từ nó, bảo, sao, không, đến để tạo ra hơn 40 câu khác nhau: Nó bảo sao không đến? Nó bảo không đến sao? Bảo nó sao không đến? Bảo nó đến sao không? Bảo nó sao đến không? Sao đến không bảo nó? Nó đến bảo không sao? Nó đến bảo sao không? Nó đến không bảo sao? Đến nó bảo không sao. Nó đến sao không bảo? Không đến bảo nó sao?...
Hai câu sau đây rất đơn giản tưởng không khác nhau gì: 20 con vịt vẫn còn và vẫn còn 20 con vịt. Thực ra, có thể hiểu câu thứ nhất là thật may đàn vịt 20 con không bị mất mát gì trong vụ dịch cúm gia cầm vừa qua chẳng hạn. Còn câu thứ hai lại được hiểu là trong vụ dịch cúm gia cầm vừa qua chẳng hạn, đàn vịt trước đây có nhiều, nay vẫn còn 20 con. Vậy là vẫn còn may, đàn vịt không bị ảnh hưởng nghiêm trọng.


Đôi khi đảo trật tự làm thay đổi sắc thái rất tinh tế nên người nói có thể mắc những sai lầm đáng tiếc. Quảng cáo dầu xả C. trên truyền hình “Còn đâu năm mùi khó chịu” gợi ra nỗi niềm nhớ nhung, luyến tiếc. Bạn có thể liên hệ điều này với lời một bài hát của Văn Cao: “Còn đâu trên chiến khu trong rừng chiều/Bên đèo tiếng suối reo, ngàn thông réo… Chiều buồn nhớ núi rừng”. Giá mà sửa là “Đâu còn năm mùi khó chịu”!

Hiểu lầm hoặc khó hiểu vì sai trật tự

Tít Truy tố tổng giám đốc lừa dự án trên một tờ báo ra ngày 19.12.2011 lẽ ra phải là Truy tố tổng giám đốc dự án lừa. “VN chí ít cũng phải xấp xỉ, thế nên ra sức đòi phấn đấu. Thành ra thời gian qua nhiều trường mới mở ra như thế” (19.12.2011) lẽ ra phải là “… Thành ra thời gian qua mới mở ra nhiều trường như thế”. “Ai sinh ông ra, ai nuôi ông lớn?” (16.12.2011) lẽ ra phải là: “Ai sinh ra ông, ai nuôi ông lớn?” “Trong báo VN […] có in bài Những cột mốc sống phỏng vấn, trò chuyện với nhà thơ Trần Đăng Khoa cùng nhà báo, nhà văn Hà Nguyên Huyến”. Ai trò chuyện với nhà thơ Trần Đăng Khoa? Lẽ ra: “Trong báo VN […] có in bài trò chuyện Những cột mốc sống giữa nhà thơ Trần Đăng Khoa với nhà báo, nhà văn Hà Nguyên Huyến”.
Lại nữa: “… Đàn ông thường xuyên tập thể dục có nguy cơ mắc bệnh ung thư tuyến tiền liệt giảm so với người không có hoạt động thể chất” (4.12.2010). Người Việt không nói “có nguy cơ mắc bệnh giảm…” (khiến người đọc nhanh, mới đọc tưởng là có nguy cơ mắc bệnh) mà đảo lại trật tự “giảm nguy cơ mắc bệnh”; “… Đàn ông thường xuyên tập thể dục giảm nguy cơ mắc bệnh ung thư tuyến tiền liệt”.

Đánh tráo trật tự mệnh đề để thay đổi nghĩa

Xưa có người điều tra vụ án tố cáo một người mắc tội tham nhũng. Vì điều tra không ra chứng cứ, khó có kết luận khách quan, nên ông quan thanh liêm điều tra phê: “Điều tra không có chứng cứ thực, nhưng sự việc nảy sinh tất có nguyên nhân”. Câu này có thể được hiểu là không tìm được chứng cứ xác thực, nhưng sự việc này chắc chắn có nguyên nhân. Có thể là thủ phạm đã xoá hết dấu vết chăng?
Người ta bèn cử người khác đến thụ lý vụ án thay viên quan này. Nhưng người mới thay là một quan tham, ăn rất nhiều bèn đảo lại lời phê: “Sự việc nảy sinh tất có nguyên nhân, nhưng điều tra không có chứng cứ thực”. Vậy là người đọc sẽ hiểu: cái sự việc nảy sinh (tố cáo người ta tham nhũng) tất có nguyên nhân, nhưng kết quả điều tra cho thấy không có chứng cứ thực nào cả. Thế là người bị tố cáo tham nhũng đã thoát tội.

Ý hay thành câu sai

Để chính khách trở thành nghề vất vả (tít báo, 19.4.2013): ý trong tít báo này hay, nhưng tít lại sai. “Chính khách” là danh từ chỉ một hạng người, giống như những danh từ “thủ tướng”, “bác sĩ”, “kỹ sư”, “nhà văn”, “chị lao công”… Đó không phải là những nghề mà là những người. Vậy đây là một tít sai. Muốn đúng, chỉ cần đảo lại trật tự Để nghề chính khách trở thành vất vả.
Tuy nhiên, tôi rất đồng tình với quan điểm của bài báo này, làm chính khách hay làm thủ tướng là hành nghề chính khách, hành nghề thủ tướng. Khác nhiều nghề bình thường, chính khách phải có tầm. Những người dân bình thường có thể than vãn “bệnh viện giống như một trại tị nạn”, “trường học giống như một cái chợ mua bán bằng cấp”… nhưng chính khách phải cao tầm hơn thế, phải đề ra những giải pháp, những quyết sách… Nếu không vậy, cả chục ngàn người có thể làm bộ trưởng!


GS.TS Nguyễn Đức Dân
SGTT.VN