Tên
Nguyễn Chế Nghĩa
Quê quán
huyện Gia Lộc - tỉnh Hải Dương
Thời kỳ

Danh tướng Nguyễn Chế Nghĩa

Nguyễn Chế Nghĩa là danh tướng đời Trần, sinh năm 1265 trong một gia đình có danh vọng thuộc làng Cối Xuyên (còn có âm đọc là Hội Xuyên), huyện Gia Lộc, tỉnh Hải Dương, tước Nghĩa Xuyên Công.

Ngay từ nhỏ ông đã có sức khoẻ lạ thường, giỏi cỡi ngựa và sử dụng giáo dài: thiên văn, binh pháp đều tinh thông, lại thích ngâm vịnh và làm thơ. Ông đầu quân dưới trướng Phạm Ngũ Lão, đánh thắng quân Nguyên ở Ải Chi Lăng khiến quân giặc phải khiếp sợ.

Cuối năm 1287, có tin quân Nguyên sắp sang đánh nước ta, Nguyễn Chế Nghĩa được Hưng Đạo Vương cử dẫn một đạo quân lên tổ chức phòng tuyến chặn giặc dài hơn 100 dặm - từ ải Nội Bàng đến núi Kỳ Cấp ở Lạng Sơn. Khi quân Nguyên tạm chiếm Thăng Long, ông tổ chức dân binh đêm đêm đánh vào trại giặc, đã chỉ huy trận phục kích giặc ở đầm lầy cạnh đồng đay làng Kiêu Kỵ, diệt 300 địch. Do lập công xuất sắc, Nguyễn Chế Nghĩa được vua Trần phong tước Nghĩa Xuyên công trấn thủ đất Lạng Sơn (nay vẫn thuộc tỉnh Lạng Sơn) với chức Khống Bắc đại tướng quân và gả con gái yêu là công chúa Ngọc Hoa. Ít lâu sau, ông được thăng chức Thái úy. Nguyễn Chế Nghĩa được ghi nhận là người có tính tình trung hậu, thẳng thắn, không ngại gian lao, nên được coi là một tướng tâm phúc, tài giỏi của nhà Trần. Ông thường ngâm hai câu thơ trong Sầm Lâu tập là: "Soa lạp ngũ hồ vinh bội ấn; tang ma ế đã thắng phong hầu" và cho đó là cái đạo tự giữ vẹn mình của kẻ bề tôi. Nguyễn Chế Nghĩa là tướng tài, thuộc hàng quốc thích, đứng đầu ban võ, có lúc kiêm cả Lễ bộ Thượng thư. Khi tuổi cao, ông dâng sớ xin về nghỉ ở quê nhà, mãi mới được vua chấp thuận.

Sử cũ chép: Bình sinh, Nguyễn Chế Nghĩa là người thẳng thắn, quyết không khoan nhượng với bọn nhũng nhiễu hại dân. Một lần, dự triều hội dâng kế giữ nước an dân, trên đường về Cối Xuyên, ông bị ám hại, mất ở quán Ninh Kiều (Cầu Nành) thuộc đất Kiêu Kỵ, huyện Gia Lâm. Hôm đó là ngày 28-8 âm lịch năm 1341.

Tại làng Cối Xuyên ngày nay còn có đền thờ và lăng mộ của ông. Ngôi đền này đã được xếp hạng là di tích văn hoá cấp quốc gia. Tên ông còn được đặt cho một phố nhỏ nối phố Trần Hưng Đạo và phố Hàm Long, Hà Nội.

Sự tích ông được chép trong Trần triều hiển thánh chính kinh tập biên. Có tư liệu cho hay, Nguyễn Chế Nghĩa còn để lại một bài thơ. Tiểu sử và thơ của ông không được chép trong sử hoặc một cuốn thơ văn chính thức nào mà chỉ tìm thấy trong thần phả thờ ông hoặc in phụ vào thần phả thờ Hưng đạo vương Trần Quốc Tuấn.